- BaFamily
- 18 مهر 1405
«اسباب‌بازی‌هات رو جمع کن.»
چند دقیقه می‌گذرد و اتفاقی نمی‌افتد.
دوباره می‌گویید، بار سوم صدایتان بلندتر می‌شود و در نهایت یا خودتان وسایل را جمع می‌کنید یا کار به بحث و دعوا می‌کشد.
اگر چنین موقعیتی برایتان آشناست، احتمالاً مسئله این نیست که کودک شما «بی‌نظم» است. نظم مهارتی است که باید مثل بسیاری از مهارت‌های دیگر به‌مرور آموزش داده شود.
هدف از آموزش نظم این نیست که کودک بدون چون‌وچرا هر دستوری را اجرا کند. هدف این است که کم‌کم یاد بگیرد کارهایش را مدیریت کند، مسئولیت بعضی وظایف را بپذیرد و حتی وقتی والد بالای سرش نیست، بتواند انتخاب مناسبی داشته باشد.
و این مهارت یک‌شبه ساخته نمی‌شود.
- نظم در کودکان دقیقاً یعنی چه؟
- از چه سنی می‌توان نظم را به کودک یاد داد؟
- ۷ روش کاربردی برای آموزش نظم به کودکان
- اگر کودک اصلاً همکاری نمی‌کند چه کنیم؟
- چند اشتباه رایج در آموزش نظم به کودک
- یک برنامه ساده برای شروع آموزش نظم
نظم در کودکان دقیقاً یعنی چه؟
وقتی از نظم صحبت می‌کنیم، معمولاً اولین چیزی که به ذهنمان می‌رسد مرتب‌کردن اتاق یا جمع‌کردن اسباب‌بازی‌هاست.
اما نظم فقط مرتب‌بودن نیست.
کودک منظم به‌مرور یاد می‌گیرد:
- قبل از بازی تکلیفش را انجام دهد؛
- وسایلش را بعد از استفاده سر جای خود بگذارد؛
- یک فعالیت را شروع و تمام کند؛
- قوانین ساده خانواده را به خاطر بسپارد؛
- برای رسیدن به خواسته‌ای کمی صبر کند؛
- و مسئولیت متناسب با سن خودش را بپذیرد.
در واقع بخش مهمی از چیزی که ما «نظم» می‌نامیم به خودتنظیمی و مسئولیت‌پذیری مربوط است.
به همین دلیل آموزش >مسئولیت‌پذیری به کودک و آموزش نظم معمولاً در کنار هم پیش می‌روند.
از چه سنی می‌توان نظم را به کودک یاد داد؟
آموزش نظم از سال‌های ابتدایی کودکی شروع می‌شود؛ اما انتظاری که از یک کودک سه‌ساله داریم نباید با یک کودک هشت‌ساله یکسان باشد.
| نمونه کمک والد | تمرکز اصلی | سن کودک |
|---|---|---|
| «بیا باهم اسباب‌بازی‌ها رو داخل سبد بذاریم.» | انجام کارهای بسیار ساده با همراهی والد | ۲ تا ۳ سال |
| جدول تصویری مسواک، لباس پوشیدن و جمع‌کردن وسایل | ساخت روتین و انجام وظایف کوتاه | ۳ تا ۶ سال |
| برنامه تکالیف، آماده‌کردن کیف و مرتب‌کردن اتاق | افزایش استقلال و مسئولیت | ۷ تا ۱۲ سال |
| برنامه‌ریزی درس، تفریح، خواب و مسئولیت‌های شخصی | مدیریت زمان و پیامد انتخاب‌ها | نوجوانی |
مشکلی که گاهی پیش می‌آید این است که از کودک انتظار داریم کاری را انجام دهد که هنوز برای سن او پیچیده است.
برای مثال به جای اینکه به کودک چهار ساله بگوییم «اتاقت رو مرتب کن»، می‌توانیم کار را کوچک‌تر کنیم: «اول ماشین‌ها رو داخل این جعبه بذار. بعد می‌ریم سراغ کتاب‌ها.»
۷ روش کاربردی برای آموزش نظم به کودکان
۱. یک روتین ساده و قابل پیش‌بینی بسازید
یکی از مؤثرترین روش‌ها برای ایجاد نظم این است که بعضی اتفاق‌های روز به شکل نسبتاً ثابتی تکرار شوند.
وقتی کودک بداند بعد از بیدارشدن چه اتفاقی می‌افتد یا بعد از برگشتن از مدرسه چه کارهایی دارد، نیاز به تذکرهای مداوم کمتر می‌شود.
مثلاً روتین صبح می‌تواند این باشد: بیدار شدن ← شستن صورت ← صبحانه ← مسواک ← لباس پوشیدن ← برداشتن کیف.
یا بعد از مدرسه: لباس عوض کردن ← میان‌وعده ← استراحت کوتاه ← تکلیف ← بازی.
روتین نباید آن‌قدر پیچیده باشد که خود والد هم نتواند آن را حفظ کند. برای کودکان کوچک، حتی می‌توانید مراحل را با تصویر روی یک کاغذ یا تخته کوچک نشان دهید.
۲. به جای دستور کلی، دقیق بگویید چه کاری باید انجام شود
یکی از دلایل همکاری‌نکردن کودکان این است که درخواست ما برای آنها مبهم است.
مثلاً «مرتب باش»، «بچه خوبی باش» یا «اتاقت رو جمع کن» دقیقاً مشخص نمی‌کنند کودک باید چه کاری انجام دهد.
به جای آن بگویید: «لطفاً لگوها رو داخل جعبه آبی بذار.» یا «لباس‌هات رو از روی زمین بردار و داخل سبد لباس بنداز.»
هرچه درخواست مشخص‌تر باشد، احتمال اینکه کودک بتواند آن را انجام دهد بیشتر می‌شود. این مهارت فقط برای نظم نیست و بخشی از مجموعه مهم >مهارت‌های زندگی کودک است که با تمرین‌های کوچک روزانه شکل می‌گیرد.
۳. دلیل قوانین را کوتاه و قابل فهم توضیح دهید
کودک لازم نیست درباره هر قانون وارد مذاکره طولانی شود؛ اما دانستن دلیل بعضی قوانین کمک می‌کند آنها را بهتر درک کند.
به جای «اول تکلیف، چون من می‌گم» می‌توانید بگویید: «اول تکلیفت رو انجام می‌دیم تا بعدش با خیال راحت وقت بازی داشته باشی.»
یا به جای «وسایلت رو جمع کن» بگویید: «اسباب‌بازی‌ها رو جمع می‌کنیم تا دفعه بعد راحت پیداشون کنیم و کسی هم روشون پا نذاره.»
توضیح باید کوتاه باشد. توضیح طولانی معمولاً به همکاری بیشتر منجر نمی‌شود.
۴. اجازه دهید کودک پیامد منطقی انتخابش را تجربه کند
گاهی والد آن‌قدر سریع مشکل را برای کودک حل می‌کند که فرصتی برای یادگیری باقی نمی‌ماند.
فرض کنید کودک بارها کیف مدرسه‌اش را آماده نمی‌کند. به جای اینکه هر شب خودتان کیفش را ببندید، می‌توانید مدتی کنارش باشید، چک‌لیست درست کنید و مسئولیت را کم‌کم به خودش بسپارید.
یا اگر وسیله‌ای را در جای مشخص نمی‌گذارد و بعد پیدایش نمی‌کند، لازم نیست همیشه فوراً وارد عمل شوید و آن را پیدا کنید.
پیامد مناسب باید با رفتار ارتباط داشته باشد، قابل پیش‌بینی باشد، تحقیرآمیز نباشد و با سن کودک تناسب داشته باشد.
هدف این نیست که کودک «تاوان» بدهد؛ هدف این است که ارتباط بین انتخاب و نتیجه را یاد بگیرد.
۵. رفتار درست را دقیق تحسین کنید
وقتی کودک اتاقش را نامرتب می‌کند سریع متوجه می‌شویم؛ اما وقتی خودش لیوانش را داخل آشپزخانه می‌گذارد شاید اصلاً چیزی نگوییم.
برای ساختن عادت جدید، توجه به رفتار مطلوب اهمیت زیادی دارد.
به جای «آفرین، چه بچه خوبی!» بگویید: «دیدم بدون اینکه بهت یادآوری کنم کتاب‌هات رو گذاشتی سر جاش. خیلی خوب مسئولیتش رو انجام دادی.»
تحسین مشخص به کودک نشان می‌دهد دقیقاً چه رفتاری مورد توجه شما قرار گرفته است.
| واکنش کمک‌کننده | واکنش کم‌اثر والد | موقعیت |
|---|---|---|
| «ماشین‌ها رو داخل جعبه بذار، بعد باهم می‌ریم سراغ لگوها.» | «تو همیشه نامرتبی!» | اسباب‌بازی‌ها جمع نشده‌اند |
| «یه نگاه به برنامه‌ات بنداز؛ الان نوبت کدوم کاره؟» | «صد بار باید بگم؟» | کودک کارش را فراموش کرده |
| «دیدم خودت یادت بود وسایلت رو جمع کنی.» | هیچ واکنشی نشان ندادن | کودک بدون تذکر وسایلش را جمع کرده |
| «می‌خوای اول کتاب‌ها رو جمع کنی یا ماشین‌ها رو؟» | «همین الان انجام بده وگرنه...» | کودک مقاومت می‌کند |
| «بیا کار رو کوچیک کنیم؛ فعلاً فقط این قسمت رو انجام بده.» | «این که کاری نداره!» | انجام کار برای کودک سخت شده |
۶. کودک را وارد حل مسئله کنید
همیشه لازم نیست راه‌حل از طرف والد ارائه شود.
گاهی بهتر است سؤال کنید: «فکر می‌کنی چیکار کنیم که صبح‌ها کیف مدرسه‌ات یادت نره؟»
ممکن است کودک پیشنهاد دهد کیف را کنار در بگذارد یا یک یادداشت روی میز بچسباند.
حتی اگر راه‌حل او کامل نباشد، مشارکت در تصمیم‌گیری احتمال همکاری را بیشتر می‌کند. این همان مسیری است که کودک را به‌تدریج از «والد باید همه چیز را یادآوری کند» به سمت استقلال می‌برد.
۷. چیزی را که انتظار دارید، خودتان هم انجام دهید
کودکان فقط از حرف‌های ما یاد نمی‌گیرند؛ رفتار ما را هم می‌بینند.
اگر همیشه وسایل خودمان را گم می‌کنیم، کارها را تا دقیقه آخر عقب می‌اندازیم و برنامه‌های خانوادگی دائماً تغییر می‌کنند، نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم کودک فقط با شنیدن جمله «منظم باش» این مهارت را یاد بگیرد.
لازم نیست والد فوق‌العاده منظمی باشید. همین که کودک ببیند شما وسایل مهم را جای مشخصی قرار می‌دهید، برای بعضی کارها برنامه دارید، بعد از اشتباه دوباره تلاش می‌کنید و مسئولیت کار خودتان را می‌پذیرید، در حال دریافت یک آموزش عملی است.
کودکان بخش زیادی از رفتارهای روزمره را با مشاهده بزرگسالان یاد می‌گیرند؛ موضوعی که در مقاله چرا کودکان تقلید می‌کنند؟ نیز بیشتر درباره آن صحبت کرده‌ایم.
اگر کودک اصلاً همکاری نمی‌کند چه کنیم؟
گاهی مشکل اصلی «نظم» نیست؛ بلکه روش درخواست یا سطح انتظار ماست.
قبل از اینکه نتیجه بگیریم کودک بی‌نظم است، این چند سؤال را بررسی کنیم:
| تغییر کوچک | سوال والد | چیزی که بررسی می‌کنیم |
|---|---|---|
| کار را به مراحل کوچک‌تر تقسیم کنید. | آیا این کار برای سن کودک من زیادی سخت نیست؟ | تناسب با سن |
| به جای «مرتب کن» یک کار مشخص بگویید. | آیا دقیقاً گفته‌ام چه کاری می‌خواهم؟ | وضوح درخواست |
| روی چند رفتار مهم تمرکز کنید. | آیا تمام روز در حال دستور دادن هستم؟ | تعداد تذکرها |
| زمان نسبتاً ثابتی ایجاد کنید. | آیا کودک می‌داند چه زمانی باید این کار را انجام دهد؟ | روتین |
| رفتار مورد انتظار را جلوی کودک اجرا کنید. | آیا خودمان این رفتار را انجام می‌دهیم؟ | الگوی والد |
گاهی کاهش تعداد دستورها بیشتر از افزایش آنها کمک می‌کند.
اگر کودک دائماً بین «نکن»، «بکن»، «بس کن» و «زود باش» قرار بگیرد، بسیاری از درخواست‌ها برایش تبدیل به صدای پس‌زمینه می‌شوند.
چند اشتباه رایج در آموزش نظم به کودک
کودک را «شلخته» یا «بی‌نظم» صدا نزنید
رفتار کودک را از هویت او جدا کنید.
به جای «تو خیلی بی‌نظمی» بگویید: «لباس‌هات هنوز روی زمین مونده.»
این تفاوت کوچک باعث می‌شود مسئله قابل اصلاح باقی بماند.
کار کودک را همیشه خودتان انجام ندهید
گاهی انجام‌دادن کار به جای کودک سریع‌تر است.
اما اگر همیشه خودمان اسباب‌بازی‌ها، کیف یا لباس‌های او را مرتب کنیم، فرصت تمرین را از او می‌گیریم.
انتظار تغییر فوری نداشته باشید
ساختن یک عادت ممکن است هفته‌ها یا بیشتر طول بکشد.
حتی بعد از شکل‌گیری عادت هم ممکن است کودک بعضی روزها فراموش کند.
فراموش‌کردن بخشی از فرآیند یادگیری است، نه لزوماً نشانه لجبازی.
برای هر رفتار جایزه مادی تعیین نکنید
برچسب، جدول ستاره یا پاداش کوچک گاهی برای شروع یک عادت مفید است؛ اما هدف نهایی این است که رفتار کم‌کم بخشی از روال کودک شود.
توجه، تشویق و احساس توانمندی کودک می‌تواند از جایزه مادی مهم‌تر باشد.
یک برنامه ساده برای شروع آموزش نظم
اگر احساس می‌کنید خانه پر از تذکر شده، قرار نیست از فردا ده قانون جدید ایجاد کنید.
فقط یک رفتار انتخاب کنید.
مثلاً: «جمع‌کردن اسباب‌بازی‌ها قبل از خواب.»
سپس:
- دقیقاً مشخص کنید چه کاری باید انجام شود.
- زمان ثابتی برای آن تعیین کنید.
- در روزهای اول همراه کودک انجام دهید.
- اگر لازم است از تصویر یا یادآوری استفاده کنید.
- وقتی انجامش داد، رفتار مشخص او را تحسین کنید.
- وقتی این عادت نسبتاً پایدار شد، سراغ رفتار بعدی بروید.
این روش معمولاً بسیار عملی‌تر از این است که یک‌باره بخواهیم کودک «کاملاً منظم» شود.
سخن آخر
آموزش نظم به کودکان یعنی ساختن مجموعه‌ای از عادت‌های کوچک، نه وادارکردن کودک به اطاعت دائمی.
روتین‌های قابل پیش‌بینی، درخواست‌های روشن، مسئولیت متناسب با سن، فرصت تجربه پیامد انتخاب‌ها، تحسین رفتار درست و الگوبودن والد کمک می‌کنند کودک کم‌کم مسئولیت بیشتری بر عهده بگیرد.
گاهی بهترین نشانه موفقیت این نیست که کودک همیشه بدون اشتباه کارهایش را انجام دهد؛ بلکه این است که نسبت به گذشته کمتر به یادآوری شما نیاز داشته باشد.
اگر بخش زیادی از روز شما صرف تذکر، قانون‌گذاری و کشمکش بر سر کارهای روزمره می‌شود، یادگیری اصول ارتباط، مرزبندی و همکاری می‌تواند مسیر را ساده‌تر کند. دوره گلچین فرزندپروری بافملی بافملی نیز روی همین موضوعات، از جمله قوانین خانواده، تقویت رفتار مثبت، همکاری و کاهش کشمکش‌های روزمره تمرکز دارد.
در بافملی، باور داریم هر والد آگاهی، می‌تواند آینده‌ای روشن‌تر برای فرزندش بسازد. ما جدیدترین آموزش‌ها و نکات علمی فرزندپروری را از سراسر دنیا انتخاب می‌کنیم و با زبان ساده در اختیار شما می‌گذاریم.