- BaFamily
- 19 مرداد 1405
کودکتان بالاخره بعد از بازی اسباببازیهایش را جمع میکند. حالا چه بگویید؟ «آفرین، چه بچه خوبی!»؟ برایش جایزه بخرید؟ یا بهتر است چیزی نگویید تا عادت نکند برای هر کاری منتظر تشویق باشد؟
تشویق کودک میتواند یکی از سادهترین ابزارهای شما برای تقویت رفتارهای مثبت باشد؛ نوع تشویق مهمتر از تعداد دفعات گفتن «آفرین» است.
اگر بخواهیم پاسخ را خیلی کوتاه بگوییم:
رفتار مثبت را ببینید، دقیقاً همان رفتار را نام ببرید و تا حد امکان نزدیک به زمان انجام آن بازخورد بدهید. برای رفتارهای تازه یا دشوار میتوان از پاداش و جدول تشویقی هم استفاده کرد، اما قرار نیست هر رفتار روزمره کودک به جایزه مادی وابسته شود.
آکادمی اطفال آمریکا نیز بر رفتار مشخص، بازخورد روشن و استفاده هدفمند از پاداش تأکید میکنند.
- تشویق کودک واقعاً چه کاری انجام میدهد؟
- فرق تشویق، پاداش و رشوه چیست؟
- ۷ اصل برای تشویق درست کودک
- تشویق مناسب در سنهای مختلف
- چند مثال واقعی از تشویق کودک
- آیا زیاد تشویق کردن باعث وابستگی کودک میشود؟
- اگر تشویق جواب نمیدهد چه کنیم؟
- اشتباهات رایج هنگام تشویق کودک
- جمعبندی؛ بهترین تشویق کدام است؟
تشویق کودک واقعاً چه کاری انجام میدهد؟
وقتی بعد از یک رفتار، پیامد مثبتی اتفاق میافتد، احتمال تکرار آن رفتار میتواند بیشتر شود. در روانشناسی رفتار، به این فرایند «تقویت مثبت» گفته میشود.
اما پاداش فقط اسباببازی، شکلات یا پول نیست. توجه شما، لبخند، یک بغل در صورتی که کودک آن را دوست داشته باشد، بازی کوتاه با شما، یک جمله تشویقی یا حتی اینکه نشان دهید متوجه تلاش کودک شدهاید، همگی میتوانند پیامدهای مثبتی باشند.
این نگاه با یکی از اصول فرزندپروری مثبت هم هماهنگ است: رفتار مطلوب را ببینیم و به کودک کمک کنیم بفهمد دقیقاً چه کاری مؤثر بوده است.
بهجای «آفرین!» بگویید: «دیدم بعد از اینکه بازیت تموم شد، ماشینهاتو گذاشتی داخل سبد. این خیلی کمک کرد اتاق مرتب بمونه.»
فرق تشویق، پاداش و رشوه چیست؟
تشویق معمولاً توجه و بازخورد مثبتی است که بعد از رفتار میدهید. پاداش میتواند پیامد مثبتی باشد که کودک برای انجام یک رفتار مشخص دریافت میکند.
نکته مهم این است که از قبل مشخصکردن پاداش، بهخودیخود آن را تبدیل به رشوه نمیکند. در یک برنامه درست، رفتار مورد انتظار، معیار و پیامد برای کودک روشناند.
مشکل بیشتر زمانی ایجاد میشود که وسط یک کشمکش، برای پایاندادن فوری به رفتار نامطلوب امتیازی بدهیم؛ مثلاً کودک در فروشگاه فریاد میزند و والد میگوید: «باشه، فقط گریه نکن؛ برات میخرمش.»
۷ اصل برای تشویق درست کودک
۱. بهجای شخصیت کودک، رفتار او را تشویق کنید
بهجای «تو خیلی باهوشی» میتوانید بگویید: «این سؤال سخت بود، ولی چند روش مختلف امتحان کردی تا جوابش رو پیدا کنی.»
تمرکز بر رفتار و تلاش، به کودک اطلاعات بیشتری درباره چیزی میدهد که واقعاً انجام داده است. برای مطالعه بیشتر درباره تصویر کودک از خودش، مقاله اعتماد به نفس کودک را نیز ببینید.
۲. تشویق را مشخص کنید
یک فرمول ساده این است: «دیدم که + رفتار مشخص + اثر یا تلاش کودک».
- «دیدم وقتی خواهرت صحبت میکرد صبر کردی حرفش تموم بشه.»
- «دیدم خودت یادت موند ظرفت رو بعد از غذا آوردی آشپزخونه.»
- «با اینکه پازل سخت شده بود، باز هم ادامه دادی.»
۳. زمان تشویق را خیلی عقب نیندازید
بهخصوص برای کودکان کوچکتر، بهتر است بازخورد تا حد امکان نزدیک به رفتار اتفاق بیفتد تا ارتباط میان رفتار و پیامد برای کودک روشن باشد.
۴. رفتاری را انتخاب کنید که کودک واقعاً بتواند انجام دهد
«امروز بچه خوبی باش» یک هدف رفتاری نیست؛ اما «بعد از بازی لگوها را داخل این سبد بگذار» مشخص و قابل مشاهده است.
همین اصل در آموزش مسئولیتپذیری به کودک هم اهمیت دارد؛ انتظار باید با سن و توانایی کودک هماهنگ باشد.
۵. برای هر رفتار خوبی جایزه مادی لازم نیست
توجه، تحسین کلامی، لبخند، بازی مشترک یا یک فعالیت موردعلاقه نیز میتوانند پیامدهای مثبت باشند. پاداش مادی میتواند ابزار کمکی باشد، اما بهتر است تنها ابزار خانواده نباشد.
۶. در صورت نیاز از جدول تشویقی استفاده کنید
جدول تشویقی برای همه رفتارها لازم نیست؛ اما برای بعضی رفتارهای تازه و مشخص میتواند مفید باشد.
- یک یا دو رفتار مشخص انتخاب کنید.
- هدف را متناسب با سن کودک تعیین کنید.
- پاداشی منطقی و جذاب انتخاب کنید.
- برای کودک توضیح دهید دقیقاً چگونه امتیاز میگیرد.
- پیشرفت را مرتب ثبت کنید.
- وقتی رفتار جا افتاد، سیستم پاداش را بهتدریج کمتر کنید.
۷. کودک را با دیگران مقایسه نکنید
بهجای «تو از خواهرت مرتبتری» میتوانید بگویید: «قبلاً برای شروع تکالیف چند بار یادآوری لازم داشتی، ولی این هفته چند روز خودت شروع کردی.»
تشویق مناسب در سنهای مختلف
حدود ۲ تا ۴ سال
تشویق کوتاه، ساده و نزدیک به رفتار باشد. لبخند، بغل در صورت تمایل کودک، بزنقدش یا یک برچسب ساده میتواند کافی باشد.
حدود ۵ تا ۷ سال
میتوان درباره تلاش کودک کمی بیشتر توضیح داد و برای بعضی رفتارهای تازه از جدول ساده یا ستاره کمک گرفت.
حدود ۸ تا ۱۲ سال
کودک میتواند در تعیین هدف و انتخاب پاداش نقش بیشتری داشته باشد. سیستم امتیاز یا توافقهای روشن کوتاهمدت نیز قابل استفاده است.
چند مثال واقعی از تشویق کودک
| موقعیت | بهجای این جمله | میتوانید بگویید |
|---|---|---|
| جمعکردن اسباببازی | آفرین، چه بچه خوبی! | دیدم بعد از بازی همه لگوها رو داخل جعبه گذاشتی. |
| انجام تکلیف سخت | تو خیلی باهوشی. | این قسمت سخت بود ولی چند راه امتحان کردی و ادامه دادی. |
| همکاری با خواهر یا برادر | تو از خواهرت مهربونتری. | دیدم وقتی ناراحت بود، اسباببازیت رو باهاش شریک شدی. |
| رعایت نوبت | بالاخره یه بار درست رفتار کردی! | منتظر موندی تا نوبتت بشه؛ متوجهش شدم. |
آیا زیاد تشویق کردن باعث وابستگی کودک میشود؟
بهتر است بین توجه و بازخورد مثبت با پرداخت جایزه برای هر رفتار تفاوت بگذاریم. برای رفتارهای تازه یا دشوار میتوان در شروع از تقویت بیشتری استفاده کرد. وقتی رفتار جا افتاد، پاداش برنامهریزیشده را آرامآرام کمتر کنید و توجه و قدردانی طبیعی را حفظ کنید.
اگر تشویق جواب نمیدهد چه کنیم؟
- بررسی کنید انتظار شما مشخص است یا نه.
- مطمئن شوید کودک توان انجام رفتار را دارد.
- ببینید پاداش واقعاً برای کودک ارزش دارد یا نه.
- ثبات خودتان را بررسی کنید.
گاهی اصلاح همین موارد بسیار مؤثرتر از بزرگترکردن جایزه است.
اشتباهات رایج هنگام تشویق کودک
- تمرکز دائمی بر شخصیت بهجای رفتار؛
- اغراق در تحسین؛
- مقایسه با خواهر، برادر یا دوستان؛
- دادن امتیاز وسط دعوا فقط برای تمامشدن اعتراض؛
- تبدیل هر کار عادی به معامله؛
- ادامهدادن سیستم جایزه حتی بعد از تثبیت رفتار.
جمعبندی؛ بهترین تشویق کدام است؟
بهترین تشویق الزاماً گرانترین جایزه یا هیجانانگیزترین جمله نیست. اغلب کافی است کودک احساس کند شما رفتار و تلاش واقعی او را دیدهاید.
بهجای اینکه فقط بگویید «آفرین»، یک قدم جلوتر بروید: «دیدم چه کاری کردی.»
اگر قرار است از پاداش استفاده کنید، آن را برای رفتاری مشخص، متناسب با سن و بهصورت موقت طراحی کنید؛ نه بهعنوان هزینهای که باید برای هر همکاری کودک پرداخت شود.
اگر درگیر تکرار درخواستها، همکاری کم کودک، مرزبندی یا کشمکشهای روزمره هستید، دوره معجزه یک هفتهای فرزندپروری روی تغییرهای کوتاه و کاربردی در توجه، تقویت رفتار مثبت، قوانین خانواده و مرزبندی تمرکز دارد.
در بافملی، باور داریم هر والد آگاهی، میتواند آیندهای روشنتر برای فرزندش بسازد. ما جدیدترین آموزشها و نکات علمی فرزندپروری را از سراسر دنیا انتخاب میکنیم و با زبان ساده در اختیار شما میگذاریم.